Seifenkräuter
Die Seite Vorlage:Taxobox/styles.css hat keinen Inhalt.
| Seifenkräuter | ||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Datei:Saponaria-officinalis-flower.jpg
Gewöhnliches Seifenkraut (Saponaria officinalis) | ||||||||||||
| Systematik | ||||||||||||
| ||||||||||||
| Wissenschaftlicher Name | ||||||||||||
| Saponaria | ||||||||||||
| L. |
Die Seifenkräuter (Saponaria) bilden eine Pflanzengattung innerhalb der Familie der Nelkengewächse (Caryophyllaceae). Die etwa 43 Arten sind im gemäßigten Eurasien und Nordafrika verbreitet.
Der Inhaltsstoff Saponin (im Rhizom 2 bis 5 %) schäumt in wässriger Lösung (Wurzelabkochung) wie Seife. Das Gewöhnliche Seifenkraut (Saponaria officinalis) wurde bereits im Altertum zum Waschen der Wolle und später auch zur Reinigung von Kleidern mit empfindlichen Farben verwendet. Schon Hippokrates (* um 460 v. Chr.; † um 370 v. Chr.) kannte dieses Waschmittel. In Deutschland reinigte man bis ins ausgehende 19. Jahrhundert die Kleidung mit einem Wurzelaufguss des Seifenkrauts, ehe maschinelle Hilfsmittel und industriell gefertigte Waschmittel die Reinigung fundamental veränderten.<ref name="Seidel2003">Brigitta Seidel: Markenwaren. Maggi, Odol, Persil & Co. erobern den ländlichen Haushalt. Ausstellung im Haus Peters Tetenbüll, 30. November - 12. Januar 2003. In: Museen in Schleswig-Holstein (Hrsg.): Kataloge. Band 67. Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, Husum 2002, ISBN 3-89876-081-2, S. 22 f.</ref>
Beschreibung[Bearbeiten]
Vegetative Merkmale[Bearbeiten]
Die Seifenkraut-Arten sind ausdauernde, selten einjährige krautige Pflanzen.<ref name="Kubitzki1993" /> Die oberirdischen Pflanzenteile sind kahl bis mehr oder weniger drüsig behaart.<ref name="FlPak" />
Die Laubblätter sind gegenständig angeordnet. Die Blattspreiten sind einfach.
Generative Merkmale[Bearbeiten]
Die Blüten stehen selten einzeln, meist in lockeren oder dichten, rispigen oder kopfigen, zymösen Blütenständen zusammen. Die Tragblätter sind krautig, Vorblätter fehlen. Es ist ein kurzes Karpophor vorhanden.<ref name="Kubitzki1993" />
Die meist zwittrigen Blüten sind radiärsymmetrisch und fünfzählig mit doppelter Blütenhülle. Die fünf Kelchblätter sind zu einem zylindrische Kelch verwachsen. An den Verwachsungsstellen fehlen trockenhäutige Verbindungen, oder sie sind sehr schmal. Der Kelch besitzt 15 bis 25 undeutliche Nerven und endet in fünf Kelchzähnen. Die fünf freien Kronblätter bestehen aus Nagel und Platte, Schlundschuppen sind meist vorhanden. Es sind zehn Staubblätter vorhanden. Auf dem einkammerigen Fruchtknoten befinden sich meist zwei oder selten drei Griffel.<ref name="Kubitzki1993" />
Die Kapselfrüchte öffnen sich mit meist vier oder selten sechs Zähnen. Die Samen sind nierenförmig bis fast kugelig. Der Embryo ist gebogen.<ref name="Kubitzki1993" />
Chromosomensätze[Bearbeiten]
Die Chromosomengrundzahl beträgt x = 7; es kommen die Chromosomenzahl 2n = 28 oder 56 vor.
Systematik und Verbreitung[Bearbeiten]
Die Gattung Saponaria wurde 1753 durch Carl von Linné in Species Plantarum, Tomus I, 408<ref name="SpPl" /> mit Diagnose in Genera Plantarum, Editio quinta, 1754, Seite 191<ref name="GenPl" /> aufgestellt. Der Gattungsname Saponaria leitet sich vom lateinischen Wort sapo für „Seife“ ab.
Saponaria-Arten sind im gemäßigten Eurasien verbreitet, mit Schwerpunkt im Mittelmeerraum und in der Irano-Turanischen Region vorkommen.<ref name="Kubitzki1993" />
Es gibt etwa 43 Saponaria-Arten:<ref name="Kubitzki1993" /><ref name="Euro+Med" /><ref name="FloraIranica" />
- Saponaria bargyliana Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Gomb.: Sie kommt in Syrien vor.<ref name="Euro+Med" />
- Saponaria bellidifolia Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Sm.: Sie kommt auf der Balkanhalbinsel, in Rumänien, Italien, Frankreich und Spanien vor.<ref name="Euro+Med" />
- Saponaria bodeana Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Boiss.: Sie kommt im nördlichen Iran vor.<ref name="FloraIranica" />
- Saponaria caespitosa Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.DC.: Sie kommt nur in Spanien und Frankreich vor.<ref name="Euro+Med" />
- Saponaria calabrica Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Guss.: Sie kommt nur in Italien, der Balkanhalbinsel, auf Inseln der Ägäis und in der Türkei vor.<ref name="Euro+Med" />
- Saponaria cerastoides Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Fisch. & C.A.Mey.: Sie kommt von der nordöstlichen Türkei bis zum nördlichen Iran vor.<ref name="FloraIranica" />
- Saponaria chlorifolia Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.(Poir.) Kunze (Syn.: Cyathophylla chlorifolia Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.(Poir.) Bocquet & Strid): Sie kommt in Griechenland und in der Türkei vor.<ref name="Euro+Med" />
- Saponaria cypria Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Boiss.: Dieser Endemit kommt nur auf Zypern vor.<ref name="Euro+Med" />
- Saponaria dalmasii Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Boiss.: Sie kommt nur in der südwestlichen Türkei vor.<ref name="Euro+Med" />
- Saponaria emineana Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Y.Gemici & Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Kit Tan: Sie wurde 2011 aus Westanatolien im asiatischen Teil der Türkei erstbeschrieben.<ref name="Gemici-Tan2011" />
- Saponaria glutinosa Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.M.Bieb.: Sie ist in Süd- und Südosteuropa, in Nordafrika und in der Türkei verbreitet.<ref name="Euro+Med" />
- Saponaria griffithiana Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Boiss. (Syn.: Pleioneura griffithiana Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.(Boiss.) Rech. f.): Sie kommt von Afghanistan und Pakistan bis Zentralasien vor.<ref name="FloraIranica" /><ref name="FlPak" />
- Saponaria gypsacea Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Vved.: Sie kommt in Zentralasien in Tadschikistan und Usbekistan vor.<ref name="Czerepanov1995" />
- Saponaria halophila Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Hedge & Hub.-Mor.: Sie kommt in der Türkei vor.<ref name="Euro+Med" />
- Saponaria intermedia Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Simmler (Syn.: Saponaria haussknechti Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Simmler, Saponaria sicula subsp. intermedia Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.(Simmler) Chater): Sie kommt auf der Balkanhalbinsel vor.<ref name="Euro+Med" />
- Saponaria iranica Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Dashti, Assadi & Sharifnia: Sie kommt im Iran vor.<ref name="Dashti+al2014" />
- Saponaria jagelii Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Phitos & Greuter: Sie kommt nur in Griechenland vor.<ref name="Euro+Med" />
- Saponaria karapinarensis Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Vural & N.Adıgüzel: Sie kommt im asiatischen Teil der Türkei vor.<ref name="Vural-Adigüzel 2006" />
- Saponaria kermanensis Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Bornm.: Sie kommt vom südlichen Iran bis Afghanistan vor.<ref name="FloraIranica" />
- Saponaria kotschyi Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Boiss.: Sie kommt in der Türkei vor.<ref name="Euro+Med" />
- Gelbes Seifenkraut (Saponaria lutea Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.L.): Es kommt in Frankreich, Italien und in der Schweiz vor.<ref name="Euro+Med" />
- Saponaria mesogitana Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Boiss.: Sie kommt von der westlichen Türkei und dem westlichen Syrien bis Israel vor.<ref name="Euro+Med" />
- Rot-Seifenkraut, Rotes Seifenkraut (Saponaria ocymoides Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.L.)<ref name="Euro+Med" />
- Gewöhnliches Seifenkraut (Saponaria officinalis Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.L.)<ref name="Euro+Med" /><ref name="FloraIranica" />
- Saponaria orientalis Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.L.: Sie kommt in Südwestasien vor.<ref name="Euro+Med" /><ref name="FloraIranica" />
- Saponaria pachyphylla Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Rech. f.: Sie kommt in Afghanistan und Pakistan vor.<ref name="FloraIranica" />
- Saponaria pamphylica Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Boiss. & Heldr.: Sie kommt in der südwestlichen Türkei vor.<ref name="Euro+Med" />
- Saponaria picta Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Boiss.: Sie kommt in der nordöstlichen Türkei vor.<ref name="Euro+Med" />
- Saponaria pinetorum Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Hedge: Sie kommt in der südwestlichen Türkei vor.<ref name="Euro+Med" />
- Saponaria prostrata Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Willd.: Sie kommt in der westlichen und in der zentralen Türkei vor.<ref name="Euro+Med" />
- Zwerg-Seifenkraut (Saponaria pumila Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Janch., Syn.: Saponaria pumilio Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.(L.) A.Braun non Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Boiss.): Sie kommt nur in Österreich, Italien und in Rumänien vor.<ref name="Euro+Med" />
- Saponaria pumilio Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Boiss. (Syn.: Saponaria pulvinaris Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Boiss.): Sie kommt von der Türkei bis zum Libanon vor.<ref name="Euro+Med" />
- Saponaria sicula Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Raf.: Sie kommt auf der Balkanhalbinsel, in Algerien, auf Sardinien und Sizilien vor.<ref name="Euro+Med" />
- Saponaria spathulifolia (Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Fenzl) Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Vved.: Sie kommt in Zentralasien vor.<ref name="Czerepanov1995" />
- Saponaria stenopetala Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Rech. f.: Sie kommt in Afghanistan vor.<ref name="FloraIranica" />
- Saponaria stranjensis Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Jordanov: Sie kommt nur in Bulgarien vor.<ref name="Euro+Med" />
- Saponaria subrosularis Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Rech. f.: Sie kommt in Pakistan vor.<ref name="FloraIranica" /><ref name="FlPak" />
- Saponaria suffruticosa Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Nábělek: Sie kommt in der Türkei und im Irak vor.<ref name="Dönmez2009" />
- Saponaria syriaca Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Boiss.: Sie kommt in der südlichen Türkei vor.<ref name="Euro+Med" />
- Saponaria tridentata Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Boiss.: Sie kommt von der östlichen Türkei bis zum nördlichen Irak vor.<ref name="Euro+Med" />
- Saponaria viscosa Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.C.A.Mey.: Sie kommt in Armenien und im Iran vor.<ref name="Euro+Med" /><ref name="FloraIranica" />
Hybriden:<ref name="Simmler1910" />
- Saponaria ×lempergii Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Wocke (Saponaria cypria × Saponaria haussknechti)
- Saponaria ×olivana Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Wocke (Saponaria caespitosa × Saponaria pumila)
- Saponaria ×wiemanni Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Fritsch (Saponaria caespitosa × Saponaria lutea)
Nicht mehr zur Gattung Saponaria wird gerechnet:
- Saponaria atocioides Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Boiss. → Silene aegyptiaca Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.(L.) L. f.
- Gypsophila floribunda Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.(Kar. & Kir.) Turcz. ex Ledeb. ← Syn.: Saponaria floribunda Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.(Kar. & Kir.) Boiss., Psammophiliella floribunda Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.(Kar. & Kir.) Ikonn.<ref name="FPak-Gypsophila" /><ref name="FOC-Gypsophila" />
- Gypsophila makranica Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.(Rech. f.) Ghaz. (Syn. : Saponaria makranica Die Seite Vorlage:Person/styles.css hat keinen Inhalt.Rech.f.)<ref name="FPak-Gypsophila" />
Quellen[Bearbeiten]
Literatur[Bearbeiten]
- René Prior: Phylogenetic analysis of the genus Saponaria (Caryophyllaceae). Diplomarbeit an der Ruhr University Bochum, November 2010. doi:10.13140/RG.2.2.11973.45286
Einzelnachweise[Bearbeiten]
<references> <ref name="Euro+Med"> Karol Marhold: Caryophyllaceae. Saponaria. - Datenblatt In: Euro+Med Plantbase – the information resource for Euro-Mediterranean plant diversity. Berlin 2011. </ref> <ref name="Kubitzki1993"> Volker Bittrich: Caryophyllaceae. In: </ref> <ref name="FloraIranica"> Karl Heinz Rechinger: Saponaria. In: Karl Heinz Rechinger, Volker Melzheimer, W. Möschl, H. Schimann-Czeika: Flora Iranica. Flora des Iranischen Hochlandes und der umrahmenden Gebirge. No. 163. Caryophyllaceae II – Alsinoideae et Silenoideae. Akademische Druck- und Verlagsanstalt, Graz 1988, S. 196–205. </ref> <ref name="FlPak"> Shahina A. Ghazanfar: Flora of Pakistan 175: Caryophyllaceae. Department of Botany, University of Karachi, Karachi 1986, Saponaria S. 100, HTML-Version bei efloras.org. </ref> <ref name="Simmler1910"> Gudrun Simmler: Monographie der Gattung Saponaria. In: Denkschriften der kaiserlichen Akademie der Wissenschaften, Mathematisch-Naturwissenschaftliche Klasse, Wien. Band 85, 1910, S. 433–509, Digitalisat. </ref> <ref name="SpPl"> Carl von Linné: Species Plantarum. Band 1, Lars Salvius, Stockholm 1753, S. 408, Digitalisat </ref> <ref name="GenPl"> Carl von Linné: Genera plantarum: eorumque characteres naturales secundum numerum, figuram, situm, et proportionem omnium fructificationis partium. Editio quinta. Lars Salvius, Stockholm 1754, S. 191, Digitalisat </ref> <ref name="FOC-Gypsophila"> Lu Dequan, Nicholas J. Turland: Gypsophila. In: </ref> <ref name="FPak-Gypsophila"> Shahina Ghazanfar, Yasin J. Nasir: Flora of Pakistan 175: Caryophyllaceae. Department of Botany, University of Karachi, Karachi 1986, Gypsophila S. 89–99 (online). </ref> <ref name="Czerepanov1995"> Sergej Kirillovich Czerepanov: Vascular plants of Russia and adjacent states (the former USSR). Cambridge University Press, Cambridge u. a. 1995, ISBN 0-521-45006-3, S. 172–173. </ref> <ref name="Dönmez2009"> Ali A. Dönmez: Saponaria suffruticosa (Caryophyllaceae): An enigmatic species from south-west Asia on border of Turkey and Iraq. In: Hacettepe Journal of Biology. Band 37, Nr. 3, 2009, S. 181–187 (PDF-Datei). </ref> <ref name="Vural-Adigüzel 2006"> Mecit Vural, Hayri Duman, Zeki Aytaç, Nezahat Adıgüzel: Saponaria karapinarensis, Senecio salsuginea and Centaurea tuzgoluensis, three new species from central Anatolia, Turkey. In: Belgian Journal of Botany. Band 139, Nr. 2, 2006, 252–260, Modul:JSTOR * Modul:JSTOR:170: attempt to index field 'wikibase' (a nil value). </ref> <ref name="Gemici-Tan2011"> Yusuf Gemici, Kit Tan, Hasan Yıldırım, A. F. Pirhan: Saponaria emineana (Caryophyllaceae), a new species from inner Anatolia, Turkey. In: Phytotaxa. Band 30, 2011, S. 45–52. (PDF-Datei). </ref> <ref name="Dashti+al2014"> Alemeh Dashti, Mostafa Assadi, Fariba Sharifinia: A new species of the genus Saponaria L. (Caryophyllaceae) in Iran. In: Iranian Journal of Botany. Band 20, Nr. 2, 2014, S. 146–151. PDF. </ref> </references>